ളഈഫായ ഹദീസ് വെച്ച് ഫളാഇലിൽ അമൽ ചെയ്യാമെമെന്നും മുസ്തഹബ്ബ് സ്ഥിരപ്പെടുമെന്ന് ഹനഫി പണ്ഡിതനായ ഇബ്നുൽ ഹുമാം (റ) ഫത്ഹുൽ ഖദീറിൽ പറയുന്നു.
(١)الضعيف غير الموضوع يعمل به فى فضاءل الأعمال
(٢)والاستحباب يثبت بالضعيف غير الموضوع (فتح القدير لابن الهمام الحنفي)
ഈ നിലക്ക് റജബുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് വന്നിട്ടുള്ള ളഈഫായ ഹദീസുകൾ അനുസരിച്ചു അമൽ ചെയ്യാമല്ലോ സുന്നത് ഇല്ലെങ്കിലും മുസ്തഹബ്ബ് ആണല്ലോ.
എന്ത് അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് റജബിലെ ഒരു ദിവസങ്ങളിലും പ്രത്യേക നോമ്പില്ല എന്ന് പറയുന്നത്
ഹദീസ് പണ്ഡിതന്മാർ ഹദീസുകളുടെ സനദും മത്നും ആഴത്തിൽ അപഗ്രഥിച്ച് ഹദീസുകളുടെ വ്യത്യസ്ത സ്ഥാനങ്ങൾ നിർണയിക്കാറുണ്ട്. അവയിൽ ഒന്നാണ് ളഈഫ്. സ്വഹീഹല്ലാത്ത ളഈഫ് അനുസരിച്ചും ഫളാഇലിൽ അമൽ ചെയ്യാമെന്നത് ഭൂരിപക്ഷ പണ്ഡിതരുടെ അഭിപ്രായമാണ്. അതിൽ ഇവിടെ ആർക്കും തർക്കമില്ല. അത് തന്നെയാണ് ഇബ്നുൽ ഹുമാം (റ) പറഞ്ഞത്.
എന്നാൽ ഇവിടെ നാം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് ഏത് ളഈഫായ ഹദീസ് വെച്ചും നിരുപാധികം അമൽ ചെയ്യാമെന്ന് ഇതിനർത്ഥമില്ല. കാരണം ളഈഫെന്നത് ഒരു വിഭാഗം ഹദീസുകളാണ്. ളഈഫിൽ സ്വീകാര്യയോഗ്യവും (ഫളാഇലിൽ അമൽ) അല്ലാത്തതുമായ ധാരാളം ഉപവിഭാഗങ്ങൾ വേറെയുമുണ്ട്. ളഈഫായ ഹദീസ് വെച്ച് അമൽ ചെയ്യണമെങ്കിൽ അതിനും വ്യക്തമായ വ്യവസ്ഥകളും മാനദണ്ഡങ്ങളും ഇമാമീങ്ങൾ നിശ്ചയിച്ചിട്ടുണ്ട്.
എന്താണെന്ന് പരിശോധിക്കാം
ഇമാം ഹസ്കഫി (റ) ദുറുൽ മുഖ്താറിലും ഇമാം ഇബ്നു ഹജർ അസ്ഖലാനി (റ) നുകത്തിലും പറയുന്നു.
ളഈഫ് ഹദീസ് അനുസരിച്ചു അമൽ ചെയ്യുന്നതിന് മൂന്നു നിബന്ധനകൾ നിർബന്ധമാണ്:
1. ഹദീസിലെ ദുർബലത തീവ്രമായിരിക്കരുത്. അതിനാൽ കള്ളന്മാർ, കള്ളം ആരോപിക്കപ്പെട്ടവർ, ഗുരുതര പിഴവുകൾ പതിവായവർ ഒറ്റപ്പെട്ടു രിവായത്ത് ചെയ്ത ഹദീസുകൾ ഇതിൽ നിന്ന് പുറത്താകുന്നു. ഈ കാര്യത്തിൽ ഉലമാക്കളുടെ ഏകാഭിപ്രായം ഉണ്ടെന്ന് അല്ലാഈ (റ) ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. (റദ്ദുൽ മുഹ്താർ 1/128, തദ്രീബുറാവി 1/350)
റജബിന്റെ വിഷയത്തിൽ വന്നിട്ടുള്ള ഹദീസുകളൊക്കെ തന്നെ സാധാരണ ദുർബലമല്ല മറിച്ച് അത്യന്തം തീവ്രമായ ദുർബല ഹദീസുകൾ ആണ്. ഉദാ: ഇഹ്യാഇൽ വന്നിട്ടുള്ള മിഅ്റാജ് നോമ്പിന്റെ ഹദീസ് മുൻകാറാണ്. പറയപ്പെട്ട അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആ ഹദീസ് അനുസരിച്ച് അമൽ ചെയ്യാൻ സാധിക്കുന്നതല്ല.
2. ളഈഫ് ഹദീസ്, ഖുർആൻ അല്ലെങ്കിൽ സഹീഹ് സുന്നത്ത് വഴി അനുവദിക്കപ്പെട്ട ഷറഇലെ ഏതെങ്കിലും ഒരു പൊതുവായ ആസ്ലിന്റെ കീഴിൽ വരണം (റദ്ദുൽ മുഹ്താർ 1/128, തദ്രീബുറാവി 1/350)
ഉദാ : നോമ്പ് എന്നത് ശരീഅത്തിൽ പൊതുവായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടതാണ്. എന്നാൽ റജബ് 27-ാം തീയതിക്ക് പ്രത്യേക മഹത്വം ഉണ്ടെന്ന് വിശ്വസിച്ച് ആ ദിവസം പ്രത്യേകമായി നോമ്പ് പിടിക്കുന്നത് ഖുർആനിലോ സഹീഹ് സുന്നത്തിലോ തെളിയുന്നില്ല. അതായത് ളഈഫായ ഹദീസ് ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക ദിവസത്തെയോ ആ ദിവസം ചെയ്യേണ്ട പ്രത്യേകമായ അമലിനെയോ സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ പര്യാപ്തമല്ല. അത്തരത്തിൽ സ്ഥിരപ്പെടണമെങ്കിൽ അതിനുതകുന്ന വ്യക്തമായ സ്വഹീഹായ ഹദീസുകൾ ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ റജബ് 27-നെ പ്രത്യേക ദിവസം ആയി നിശ്ചയിച്ച് നോമ്പ് പാലിക്കുന്നത് പൊതുവായ ആസ്ലിന്റെ കീഴിൽ വരാത്തതിനാൽ രണ്ടാം നിബന്ധന ഇവിടെ പാലിക്കപ്പെടുന്നില്ല. (അന്നുകത് 2/313)
ളഈഫ് ഹദീസ് അമൽ ചെയ്യുമ്പോൾ അത് നബി ﷺ യിൽ നിന്ന് ഉറപ്പായി സ്ഥിരപ്പെട്ടതാണെന്ന് വിശ്വസിക്കരുത്. പകരം, സൂക്ഷ്മത (احتياط) എന്ന നിലയിലാണ് അമൽ ചെയ്യേണ്ടത്. (റദ്ദുൽ മുഹ്താർ 1/128, തദ്രീബുറാവി 1/350)
പൊതുവായ നന്മകളിൽ ഒന്നായിരിക്കാം എന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ മാത്രമേ അമൽ ചെയ്യാവൂ അതിനാൽ ളഈഫ് ഹദീസ് അടിസ്ഥാനമാക്കി സുന്നത്ത്, മുസ്തഹബ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കി ചെയ്യൽ അനുവദനീയമല്ല
ഇമാം സർകശി (റ) ഇതിനെ വിശദീകരിക്കുന്നു. പൊതുവായ തെളിവുകളുടെ (പൊതുവായ ആസ്ലിന്റെ) കീഴിൽ ഉൾപ്പെടുത്താം എന്ന് ഞങ്ങൾ പറഞ്ഞത് അത് ഒരു നിശ്ചിത സമയത്തോടോ പ്രത്യേക രീതിയോടോ ബന്ധിപ്പിക്കാതെയുള്ള പൊതുവായ നന്മകളിൽ ഒന്നായി കണക്കാക്കിയാൽ അമൽ ചെയ്യാൻ സാധ്യത ഉണ്ടെന്ന് മാത്രമാണ് . ഒരു അമലിനെ അതിന്റെ പ്രത്യേക രൂപത്തോടുകൂടി മുസ്തഹബ് എന്ന് വിധിക്കാൻ പ്രത്യേക തെളിവ് അനിവാര്യമാണ്.
ഇന്ന് റജബിൽ കണ്ടുവരുന്ന പ്രത്യേക നോമ്പുകൾ വിശിഷ്യാ റജബ് 27 ലെ മിഅ്റാജ് നോമ്പ് പോലുള്ളവ ഇന്ന് പ്രചരിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന പോലെ അതനുസരിച്ച് ജനങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുന്ന തരത്തിൽ ഇസ്ലാമിൽ ഒരുതരത്തിലുള്ള അടിസ്ഥാനവുമില്ല എന്ന് ഈ വിശദീകരണത്തിൽ നിന്നും നമുക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ സാധിക്കും.
റജബിലെ ഏത് ദിവസവും നോമ്പ് പിടിക്കൽ പ്രത്യേകം പ്രതിഫലം ഉള്ളതാണ്. റജബിലെ ഏതെങ്കിലും ഒരു പ്രത്യേക ദിവസത്തിന് പ്രാധാന്യം മനസ്സിലാക്കാതെ അല്ലെങ്കിൽ ആ ദിവസത്തിൽ പ്രത്യേകമായ സുന്നത്തോ മുസ്തഹബ്ബോ കരുതാതെ നോമ്പ് പിടിക്കാവുന്നതാണ്. അത്തരത്തിൽ ഏതു ദിവസം നോമ്പ് പിടിക്കുന്നതിലും ഒരുതരത്തിലുള്ള ആക്ഷേപവുമില്ല.
ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട മറ്റൊരു കാര്യം
ഇനി ഒരാൾ സുന്നത്തോ മുസ്തഹബ്ബോ കരുതാതെ കരുതാതെ റജബിലെ ഏതെങ്കിലും ദിവസം നോമ്പ് അനുഷ്ഠിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ ചില കാര്യങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കണം.
ഇമാം ഇബ്നു ഹജർ അസ്ഖലാനി (റ) പറയുന്നു.
- ളഈഫ് ഹദീസ് അമൽ ചെയ്യുമ്പോൾ അത് ളഈഫ് തന്നെയാണെന്ന് അമൽ ചെയ്യുന്നവൻ ഉറപ്പായി മനസ്സിലാക്കണം.
- അത്തരം അമൽ പൊതുവായി വ്യാപകമായി പ്രചരിപ്പിക്കരുത്.
കാരണം സാധാരണ ജനങ്ങൾ ളഈഫ് ഹദീസ് അടിസ്ഥാനമാക്കി ശരീഅത്തിൽ ഇല്ലാത്തത് ഉണ്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട് അതായത് ചിലർ അത് സ്ഥിരപ്പെട്ട സുന്നത്താണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കാനും സാധ്യതയുണ്ട് (തബ്യീനുൽ അജബ് 18)
وَيَجُوزُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَغَيْرِهِمُ التَّسَاهُلُ فِي الْأَسَانِيدِ) الضَّعِيفَةِ (وَرِوَايَةُ مَا سِوَى الْمَوْضُوعِ مِنَ الضَّعِيفِ وَالْعَمَلُ بِهِ مِنْ غَيْرِ بَيَانِ ضَعْفِهِ فِي غَيْرِ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى) ، وَمَا يَجُوزُ وَيَسْتَحِيلُ عَلَيْهِ، وَتَفْسِيرُ كَلَامِهِ، (وَالْأَحْكَامِ كَالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَ) غَيْرِهِمَا، وَذَلِكَ كَالْقَصَصِ وَفَضَائِلِ الْأَعْمَالِ وَالْمَوَاعِظِ، وَغَيْرِهَا (مِمَّا لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِالْعَقَائِدِ وَالْأَحْكَامِ) ....تَنْبِيهٌ لَمْ يَذْكُرِ ابْنُ الصَّلَاحِ وَالْمُصَنِّفُ هُنَا، وَفِي سَائِرِ كُتُبِهِ لِمَا ذُكِرَ سِوَى هَذَا الشَّرْطِ، وَهُوَ كَوْنُهُ فِي الْفَضَائِلِ وَنَحْوِهَا، وَذَكَرَ شَيْخُ الْإِسْلَامِ لَهُ ثَلَاثَةَ شُرُوطٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الضَّعْفُ غَيْرَ شَدِيدٍ، فَيَخْرُجُ مَنِ انْفَرَدَ مِنَ الْكَذَّابِينَ وَالْمُتَّهَمِينَ بِالْكَذِبِ، وَمَنْ فَحُشَ غَلَطُهُ، نَقَلَ الْعَلَائِيُّ الِاتِّفَاقَ عَلَيْهِ. الثَّانِي: أَنْ يَنْدَرِجَ تَحْتَ أَصْلٍ مَعْمُولٍ بِهِ. الثَّالِثُ: أَنْ لَا يُعْتَقَدَ عِنْدَ الْعَمَلِ بِهِ ثُبُوتُهُ، بَلْ يُعْتَقَدُ الِاحْتِيَاطُ
[السيوطي، تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي، ٣٥٠/١]
شَرْطُ الْعَمَلِ بِالْحَدِيثِ الضَّعِيفِ عَدَمُ شِدَّةِ ضَعْفِهِ، وَأَنْ يَدْخُلَ تَحْتَ أَصْلٍ عَامٍّ، وَأَنْ لَا يُعْتَقَدَ سُنِّيَّةُ ذَلِكَ الْحَدِيثِ.....(قَوْلُهُ: عَدَمُ شِدَّةِ ضِعْفِهِ) شَدِيدُ الضَّعْفِ هُوَ الَّذِي لَا يَخْلُو طَرِيقٌ مِنْ طُرُقِهِ عَنْ كَذَّابٍ أَوْ مُتَّهَمٍ بِالْكَذِبِ قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ ط. مَطْلَبٌ فِي بَيَانِ ارْتِقَاءِ الْحَدِيثِ الضَّعِيفِ إلَى مَرْتَبَةِ الْحَسَنِ
قُلْت: مُقْتَضَى عَمَلِهِمْ بِهَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ لَيْسَ شَدِيدَ الضَّعْفِ فَطُرُقُهُ تُرَقِّيه إلَى الْحَسَنِ (قَوْلُهُ: وَأَنْ لَا يَعْتَقِدَ سُنِّيَّةَ ذَلِكَ الْحَدِيثِ) أَيْ سُنِّيَّةَ الْعَمَلِ بِهِ. وَعِبَارَةُ السُّيُوطِيّ فِي شَرْحِ التَّقْرِيبِ: الثَّالِثُ أَنْ لَا يَعْتَقِدَ عِنْدَ الْعَمَلِ بِهِ ثُبُوتَهُ بَلْ يَعْتَقِدُ الِاحْتِيَاطَ،
[ابن عابدين ,الدر المختار وحاشية ابن عابدين (رد المحتار) ,1/128]
وَقَالَ فِي شرح الْعُمْدَة حَيْثُ قُلْنَا يعْمل بالضعيف لدُخُوله تَحت العمومات مِثَاله الصَّلَاة الْمَذْكُورَة فِي أول جُمُعَة من رَجَب فَإِن الحَدِيث فِيهَا ضَعِيف فَمن أَرَادَ فعلهَا وإدراجها تَحت العمومات الدَّالَّة على فضل الصَّلَاة والتسبيحات لم يستقم لِأَنَّهُ صَحَّ [أَن النَّبِي صلى الله عَلَيْهِ وَسلم نهى أَن تخص لَيْلَة الْجُمُعَة بِقِيَام وَهَذَا أخص من العمومات الدَّالَّة] على فَضِيلَة مُطلق الْعِبَادَة قَالَ وَهَذَا الِاحْتِمَال الَّذِي قُلْنَاهُ من جَوَاز إدراجه تَحت العمومات نُرِيد بِهِ فِي الْفِعْل لَا فِي الحكم باستحباب ذَلِك الشَّيْء الْمَخْصُوص بهيئته الْخَاصَّة لِأَن الحكم باستحبابه على هَيئته الْخَاصَّة يحْتَاج إِلَى دَلِيل عَلَيْهِ وَلَا بُد بِخِلَاف مَا إِذا بني على أَنه من جملَة الْخيرَات الَّتِي لَا تخْتَص بذلك الْوَقْت وَلَا بِتِلْكَ الْهَيْئَة وَهَذَا [هُوَ] الَّذِي قُلْنَا باحتماله وَجَوَاز الْعَمَل بِهِ
[الزركشي، بدر الدين، النكت على مقدمة ابن الصلاح للزركشي، ٣١٣/٢]
لم يرد في فضل شهر رجب ولا في صيامه ولا في صيام شيء منه معين ولا في قيام ليلة مخصوصة فيه حديث صحيح يصلح للحجة. وقد سبقني إلى الجزم بذلك الإمام أبو اسماعيل الهروي الحافظ رويناه عنه بإسناد صحيح وكذلك رويناه عن غيره. ولكن اشتهر أن أهل العلم يتسمحون في إيراد الأحاديث في الفضائل وإن كان فيها ضعف مالم تكن موضوعة.
وينبغي مع ذلك اشتراط أن يعتقد العامل كون ذلك الحديث ضعيفًا وأن لا يشتهر ذلك لئلا يعمل المرء بحديث ضعيف فيشرع ما ليس بشرع أو يراه بعض الجمال فيظن أنه سنة صحيحة.
(تبيين العجب ص 18)
മുഫ്തി ഹാഫിസ് അബ്ദുറഹ്മാൻ ഖാസിമി പത്തനംതിട്ട
